Vuostasj julevsámegielak-ieŋŋilsgielak-māorigielak gåvvågirjje almoduvvá NORLAn Bolognan

Bådåddjo, Vuodna — Åhpadiddjeåhpadus ja dájdda- ja kultuvrrafáhka fakultiehtta (FLU) Nuortta Universitiehtan ájggo tjállet girjálasjvuoda histåvråv almodusájn vuostasj gåvvågirjes tjáledum Julevsámegiellaj, Ieŋŋilsgiellaj ja Māorigiellaj.

Girjje almoduvvá vuoratjismáno 13. allaárvvusasj NORLA konferánsan – stuorámus globála ásadibme mánáj ja nuoraj litteratuvrraj, suláj 30,000 guossididdjijs jahkáj. Almodus la oasse Vuona delegasjåvnå guossididdje prográmmas dá jage.

Sierralágásj gålmågielak aktisasjbarggo

FLU álgadij prosjevtav tjielgga ulmijn: tjalmostahttet julevsámegielav, nannit sihke julevsámegielav ja māorigielav ieŋŋilsgielajn råvven, ja dahkat ådå álggoálmmuk ræjdov mij máhttá doarjjot lájttalis perspektijvav skåvlån ja sebrudagán.

Girjje, namájn Mij le ábijn dáhpáduvvamin? — He Aha te Raru ki Tai? — What’s the Matter with the Sea?, la vuododum åvdep almodusás Ábiid plástihkat – Plasten i havet, åvdebujt almodum nuorttasámegiellaj ja dárogiellaj, tjáledum Rita Sørlyas.

Gålmågielak almodus låppti globála hásstalusájt duola dagu nuorrenuoskodibme, guoddelisvuohta, dálkerievddam, ja sjiervve, ja tjadná aktij arktalasj ja pacifikalasj álggoálmmuk væráltvuojnojt. Ælla moadda mánáj girje ma aktidi sáme gielajt ieŋŋilsgielajn – ja ij åvvå aktak ma aktidi julevsámegielav, ieŋŋilsgielav, ja māorigielav avta girjen.

Hábbmidum låhkkijda 9–15 jagága, subtsas tjuovvo guokta Maori nissun dutke mannamin Vuodnaj dutkatjit gáttedum sválláv ja lågådallat plastihkkanuoskodime birra. Árvvedahtte girjje aneduvvá klássalanjájn ja girjjevuorkájn sihke Vuonan ja New Zealandan, duodden aj internasjonálalattjat ieŋŋgisgiela åhpadimen.

“Riegádum dævdátjit máhtodisvuodarájgev”

Viehkkejårggåliddje ja vuostasj amanuensis Maria Nayr de Pinho Correia Ibrahim tjielggi prosjevtav båhtusin pedagåvgålasj dárbojs:

“Lav ávon gå girjje la vijmak almodum! Girjje la riegádum sivás dievddet rájgev oahppoplánaj gájbbádusás avtastahttet sáme perspektijvajt åhpadibmáj ja ietjam åhtsåm gåvvågirjijs mij vaddá munji máhttelisvuodav jur dav dahkat ieŋŋilsgiela åhpadimen.

Dát girjje, ietjas ielle bájnoj ja moatte alek bájnoj, ij dåssju låppti ådåájggásasj birásvahágahttemav, gå tjadná aktij guovte álggoálmmugij perspektijvajt, valla duodden la moattegielak ræjddo. Aktan vuostasj girjijn, Ábiid Plástihkat/Plasten I Havet, dát subtsas viesso 5 gielajda, madi sæmmi båttå tjalmostahttá gålmmå álggoálmmuk giela, julevsámegiella, nuorttasámegiella ja māorigiella, aktan dárogielajn, nasjonála giella, ja ieŋŋilsgielajn, internasjonála giella!

Ájádus gålmågielak girjjáj bådij munji franska skåvllåtijman, ietjam virggeguojmijn Charlottajn. Dát la sierralágásj tjáppa moattegielak subtsas! Tjoahkkit dájt gielajt aktij vuoset mielav buorep dádjadussaj, diehtemvájnov ja dåhkkidimev væráldin mij duolloj dálloj dåbddo bahá. Sávav klássalanjájn væráldav miehtáj, dát girjje tsieggi kultuvralasj ja lingvistalasj råvijt álggoálmmugij ja unneplågo kultuvrajda.”

Unneplågogiella girjálasjvuohta vuodo

Charlotta Maria Langejan tjalmostahttá girjálasjvuoda árvov unneplågogielajda

“Mån lav ihkeva ávon gå dát girjje la dal “riegádam”. Le læhkám oalle ávvo aktisattjat barggat girjjealmmudagájn Davvi Girji Vuonan ja Oratia Media New Zealandan. Gå ájádus gålmågielak almodus badjánij, Nayrajn váldijma aktijvuodav goappátjij girjjealmmudagáj – ja goappátja duosston munnuv vájmmelisvuodajn ja dalága sæbrrin prosjæktaj.

“suomadárogielagin” lav ietja åtsådallam man ájnas la bajássjaddat unneplågogielajn. Iv máhte sáme sebrudagá åvdåstit, valla mánnán, nuoran ja åhpadiddjen lav vuojnnám man ájnas unneplågogiella girjálasjvuohta le.

Jus Giella galggá bissot ja åvddånit, vierddij aneduvvat. Sierraláhkáj mánáj ja nuoraj girjálasjvuohta vaddá gielav sajev iellet ja vájkkudit báhkoboanndudahkaj ja åvddånahttemij. Gå máná ja nuora máhtti låhkåt girjijt ietjasa giellaj, dat nannij iesjluohtádusáv, mihásvuodav ja dåbdov gåsi gullu. Giella oadtjo tjalmostahttemav, ja árvov. Ja ájnnasamos, máná adni riektáv oahppat ja låhkåt ietjas giellaj. Dát girjje la ájnas dan aktijvuohtaj.”

Rijkagasskasasj mierkkidu

Dekádna Rose Martin mielas le dát mærkkabiejvve kultuvrragasskasasj aktisasjbargguj:

“Dát gålmågielak almodus la mielludahtte buojkulvis gåktu aktisattjat barggat gielaj, kultuvraj ja álggoálmmugij hárráj máhttá láhtjet ådå arienájt tjalmostahttet, dåhkkidit ja oahppat. Dåbddu sierraláhkáj ájnas vuojnnet julevsámegielav åvddånbuvtedum māorigielajn ja ieŋŋilsgielajn dakkir láhkáj jut Giella guddneduvvá ja biejaduvá internasjonála ságastallamij. Dákkir prosjevta vuosedij gåktu akademalasj ja kultuvralasj aktijvuohta máhttá nannit álggoálmmuk ja unneplågo gielajt, ja duodden vuosedit subttsasijt ja perspektijvajt ienep ulmutjijda.”

Ressursa klássalanjájda væráldav miehtáj

Nord universitiehtta ja sáme ja álggoálmmugij dutkam guovdásj adni åvdåsvásstádusáv suoddjit ja nannit oarjjel- ja julevsáme gielajt ja kultuvrajt.

“Girjje le konkrehta buojkulvis gåktu julevsámegiella åvdeduvvá gålmågielak rijkajgasskasasj kontevstan. Dán láhkáj julevsámegiella boahtá “ådå” vuojnnusij rijkajgasskasattjat ja vuoset giellan le luondulasj sadje globála kultuvrraåvddånbuktemin. Dán åvdås lip ávon, javllá guovdásjjådediddje Tove Mentsen Næss.

Jáhkedahtte girjje jåkså guhkebu gå Vuodnaj ja New Zealandaj. Moattegielak sisanojn ja álggoálmmuk subttsasijn, pedagåvgå árvvedij jut aneduvvá rijkagasskasattjat ræjddon:

• nannitjit unneplågo ja álggoálmmugij gielajt
• boanndodit ieŋŋilsgiella åhpadimev
• viehkken rievddat mierredum vuojnojt ja ájádusájt skåvlån
• láhtjet dilev kultuvralasj valjesvuohtaj nuoraj låhkki gaskan

Gå værált la tjoahken Bolognan mánáj girjálasjvuodav ávvudallat, Nuortta Universitiehta gålmågielak prosjækta båktå berustimev – ij dåssju dájdalasj vuojto diehti, valla duodden gå nannit álggoálmmugij tjalmostahttemav ålles væráldij.